Pracoholizm – po czym go poznać i skąd bierze się przymus pracy

Jeszcze jeden e-mail. Jeszcze tylko jedno zadanie. Zamykasz laptopa, a po kwadransie znowu sprawdzasz telefon, bo „tylko zerknę”. Jeśli to znasz, zadaj sobie jedno pytanie: czy czujesz się w porządku także wtedy, gdy nic nie robisz? Bo bywa tak, że praca przestaje być częścią życia, a zaczyna być sposobem na to, żeby w ogóle mieć poczucie własnej wartości.

Czym jest pracoholizm, a czym nie jest

Słowo „pracoholizm” jest potoczne. Nie ma takiej diagnozy w klasyfikacjach zaburzeń psychicznych, więc nie da się go „stwierdzić” jak choroby. Psychologowie badają to zjawisko i opisują je zwykle jako przymus pracy: kiedy ktoś pracuje dużo nie dlatego, że musi albo bardzo chce, ale dlatego, że nie potrafi przestać, a bez pracy czuje niepokój lub winę.

Sama duża ilość pracy to jeszcze nie problem. Są okresy, kiedy trzeba zostać dłużej, są sytuacje, w których wiele godzin pracy to jedyny sposób, żeby się utrzymać, i są ludzie, którzy kochają to, co robią, i mają z tego satysfakcję. Różnicę najlepiej widać w tym, co się dzieje, kiedy przestajesz. Jeśli możesz odpuścić i odpocząć bez wyrzutów sumienia, to jest zaangażowanie. Jeśli przerwa wywołuje napięcie, a jedynym sposobem na nie jest powrót do zadań, to wygląda bardziej na przymus.

Po czym możesz to u siebie rozpoznać

Nie traktuj tego jak testu ani diagnozy. Oto kilka sygnałów, którym możesz się przyjrzeć:

• myślisz o pracy także wtedy, gdy nie pracujesz – w weekend, na urlopie, przed snem,
• odpoczynek wywołuje u Ciebie niepokój, nudę albo poczucie, że „marnujesz czas”,
• obiecujesz sobie, że skończysz o konkretnej godzinie, i rzadko Ci się to udaje,
• bliscy mówią, że brakuje im Ciebie, a Ty czujesz raczej irytację niż smutek,
• sukcesy cieszą krótko, bo od razu pojawia się kolejny cel,
• kiedy coś w pracy pójdzie gorzej, odbierasz to jako ocenę całej swojej osoby, a nie tylko wyniku,
• zaniedbujesz sen, jedzenie, ruch albo zdrowie, bo „teraz nie ma na to czasu”.

Jeśli rozpoznajesz w tym siebie, nie świadczy to źle o Tobie. To raczej znak, że praca zaczęła pełnić w Twoim życiu jakąś dodatkową funkcję. Dobrze jest sprawdzić jaką.

Przekonanie, które napędza przymus

W terapii poznawczo-behawioralnej przyglądamy się nie tylko temu, co robisz, ale też temu, co o sobie myślisz. Za przymusem pracy często stoi przekonanie w rodzaju: „mam wartość tylko wtedy, gdy coś osiągam”. Wynika z niego kolejne: odpoczynek trzeba sobie najpierw zarobić. A ponieważ zadań nigdy nie ubywa, moment, w którym odpoczynek jest już „zarobiony”, nigdy nie przychodzi.

Takie przekonania rzadko mówimy sobie wprost. Słychać je raczej w drobnych myślach: „najpierw skończę, potem odpocznę”, „inni dają radę, to ja też muszę”, „jak zwolnię, wszystko się posypie”, „nie mogę nikogo zawieść”. Każda z nich osobno brzmi rozsądnie. Razem sprawiają, że na przerwę nie ma miejsca.

Skąd to się bierze? Często z wcześniejszych doświadczeń. Na przykład ktoś, kto jako dziecko dostawał uwagę i pochwałę głównie za dobre oceny, mógł nauczyć się, że miłość i akceptację trzeba wypracować. Rodzice zwykle chcieli dobrze: zależało im, żeby dziecku się powodziło. Ale wniosek, który dziecko z tego wyciąga, bywa inny: „liczę się, kiedy się staram i wygrywam”.

W terapii schematu, która wyrosła z terapii poznawczo-behawioralnej, mówimy tu o schematach, czyli głęboko zakorzenionych wzorcach myślenia i odczuwania. Przy przymusie pracy często pojawia się schemat nadmiernych wymagań (nazywany też schematem bezwzględnych standardów), w którym „wystarczająco dobrze” nigdy nie jest wystarczające. Bywa też, że pod spodem leży schemat wadliwości i wstydu, czyli poczucie „coś jest ze mną nie tak”, które człowiek próbuje zrekompensować wynikami albo czyimś uznaniem.

Dlaczego to ucieczka, a nie sukces

Z zewnątrz pracoholizm często wygląda jak sukces. Ktoś jest pracowity, odpowiedzialny, wszystko oddaje na czas, dostaje awanse. Trudno w tym zobaczyć problem, a otoczenie zwykle nagradza takie zachowanie.

Od środka bywa inaczej. Praca może być sposobem na to, żeby nie czuć niepokoju, smutku, samotności, pustki, poczucia, że się nie wystarcza. Dopóki masz pełne ręce roboty, nie ma na nie miejsca. Kiedy zwalniasz, wracają. Dlatego w czasie przerwy tak trudno nie sięgnąć po telefon. To nie kwestia słabej woli. Ucieczka w pracę po prostu szybko przynosi ulgę.

Ta ulga jest jednak krótka i ma swoją cenę. Uczucia, przed którymi uciekasz, nie znikają, a Ty nie masz okazji przekonać się, że potrafisz je przeżyć. Z czasem kurczy się też to, co daje oparcie: relacje, przyjemności, odpoczynek, zdrowie. Długotrwałe przeciążenie może prowadzić do wypalenia zawodowego, problemów ze snem i spadku nastroju. Praca nie dodaje Ci wtedy wartości, tylko zabiera życie.

Pierwsze kroki w stronę równowagi

Nie musisz od razu wszystkiego zmieniać. Wystarczą małe kroki, które pozwolą Ci zobaczyć, co się dzieje, kiedy odpuszczasz.

Zauważ moment, w którym nie możesz przestać. Kiedy następnym razem sięgniesz po „jeszcze jeden e-mail”, zatrzymaj się na chwilę i zapytaj siebie: co poczuję, jeśli teraz tego nie zrobię? Odpowiedź często mówi więcej niż sama lista zadań.

Wyznacz koniec dnia pracy i potraktuj go poważnie. Ustal godzinę i zrób coś, co ją zaznaczy: wyłącz powiadomienia, wyjdź na spacer, odłóż laptopa do szafki. Na początku pewnie pojawi się niepokój. To normalne. Sprawdź, co się stanie, jeśli go przeczekasz, zamiast od razu go uspokajać pracą.

Złap swoje „muszę” i przetestuj je. Weź jedną myśl, na przykład „jak nie odpiszę od razu, wszyscy uznają, że się nie nadaję”. Zapytaj: skąd to wiesz? Co się stało ostatnim razem, kiedy Twoja odpowiedź przyszła później? Co pomyślisz o kimś, kto odpisał następnego dnia? To prosta wersja pracy z myślami automatycznymi, którą ćwiczymy też na sesjach.

Zaplanuj odpoczynek, zanim go „zarobisz”. Wpisz do kalendarza coś przyjemnego tak samo jak spotkanie. Nie w nagrodę za skończone zadania, tylko dlatego, że odpoczynek należy Ci się tak jak sen.

Przypomnij sobie, kim jesteś poza pracą. Co sprawiało Ci przyjemność, zanim praca zajęła cały czas? Z kim chcesz się częściej widywać? Na początku może to wydawać się dziwne albo puste. Nie poddawaj się po pierwszym razie.

Twoja wartość nie zależy od liczby przepracowanych godzin. Wiem, że łatwo to przeczytać, a trudno w to uwierzyć. Właśnie dlatego zmiana zwykle przychodzi powoli, przez wiele małych doświadczeń.

Jak wygląda praca nad tym w terapii

W terapii zaczynamy zwykle od zrozumienia, jak to działa właśnie u Ciebie: w jakich sytuacjach pojawia się przymus, jakie myśli mu towarzyszą, co czujesz, kiedy próbujesz przestać, i co praca Ci daje. Potem stopniowo testujemy przekonania, które utrzymują ten wzorzec, i wprowadzamy małe zmiany w codzienności, żeby sprawdzić, co się wtedy dzieje.

Jeśli w tle są schematy, takie jak nadmierne wymagania, sprawdzamy też, skąd się wzięły i czemu kiedyś służyły. Przyglądamy się wtedy temu surowemu, wymagającemu głosowi w Tobie. Często to echo cudzych oczekiwań sprzed lat. Uczymy się go rozpoznawać i stopniowo odbierać mu władzę, a jednocześnie zauważać i zaspokajać potrzeby, na które praca od lat nie odpowiada: odpoczynku, bliskości, poczucia, że wystarczasz bez udowadniania czegokolwiek.

Warto poszukać pomocy, kiedy mimo prób nie potrafisz zwolnić, kiedy praca odbija się na zdrowiu, śnie lub relacjach albo kiedy czujesz, że poza nią nie zostało Ci nic. Nie czekaj, jeśli pojawia się wyczerpanie, którego nie zmienia nawet urlop, albo poczucie beznadziei. Ani wtedy, gdy sięgasz po alkohol, leki czy środki pobudzające, żeby jakoś dalej funkcjonować. Jeśli trudno Ci wygospodarować czas na dojazdy, terapia indywidualna może odbywać się także online. Więcej o tym, jak wygląda sama psychoterapia, przeczytasz w tekście Czym jest psychoterapia.

Praca powinna być częścią Twojego życia, a nie całym Twoim życiem. Pod artykułem jest też krótki film na ten temat.