„Nie płacz, nic się nie stało” – co słyszy dziecko i co mu powiedzieć

Dziecko przewraca się na placu zabaw, zdziera kolano i wybucha płaczem. Prawie odruchowo mówimy wtedy: „Nie płacz, nic się nie stało”. Chcemy, żeby przestało boleć i żeby dziecko szybciej się uspokoiło – a ono słyszy przy tym coś więcej.

Dlaczego tak często mówimy „nie płacz”

Te zdania nie biorą się ze złej woli. Płacz dziecka jest dla dorosłego trudny do zniesienia. Budzi napięcie i bezradność, a czasem wstyd, kiedy dzieje się w sklepie albo przy rodzinie. „Nic się nie stało” ma uspokoić dziecko, ale często uspokaja też nas samych.

Działa tu też zwykły nawyk. Wielu z nas słyszało te same słowa w dzieciństwie, więc wracają same, bez zastanowienia. Razem z nimi przychodzą przekonania w rodzaju „chłopaki nie płaczą” albo „trzeba być dzielnym”. Jeśli rozpoznajesz u siebie te zdania, nie świadczy to źle o Tobie jako rodzicu. To po prostu nawyk, który możesz zauważyć i stopniowo zmienić.

Co dziecko słyszy w słowach „nic się nie stało”

Dla dziecka coś się jednak stało. Boli kolano, wieża z klocków się rozsypała, kolega nie chciał się bawić. Dorosłemu wydają się to drobiazgi, ale dziecko w tej chwili czuje prawdziwy smutek, złość albo strach.

Kiedy słyszy „nic się nie stało”, dostaje informację, która nie zgadza się z tym, co czuje. Może wtedy uznać, że jego emocje są nieważne albo niewłaściwe. Że płacz to coś, czego trzeba się wstydzić. Że z tym, co trudne, lepiej zostać samemu, bo dorośli nie chcą tego oglądać.

Jedno takie zdanie raz na jakiś czas niczego nie przekreśla. Dzieci uczą się z tego, co powtarza się na co dzień. Jeśli „nie płacz” pada regularnie, dziecko zamiast poczucia bezpieczeństwa może wynieść z domu przekonanie, że uczucia trzeba chować.

Tłumione emocje nie znikają

Dziecko, które słyszy „nie płacz”, często rzeczywiście przestaje płakać. Z zewnątrz wygląda to jak sukces. Ale emocja nie zniknęła. Dziecko nauczyło się zatrzymywać ją w środku.

Napięcie może zostać i dołożyć się do rozdrażnienia, frustracji albo późniejszego wybuchu złości o drobiazg. Czasem więc „histeria bez powodu” ma swoje źródło w czymś, co wydarzyło się wcześniej. A bywa, że to po prostu zmęczenie albo głód.

Nawyk tłumienia emocji może się utrwalić. Osobom, którym w dzieciństwie często mówiono, żeby nie płakały, bywa w dorosłości trudniej rozpoznać, co czują, i powiedzieć o tym innym. Może to odbijać się na poczuciu własnej wartości i na bliskich relacjach. Nie dzieje się tak u każdego, ale to dobry powód, żeby przyjrzeć się słowom, którymi reagujemy na płacz.

Co powiedzieć zamiast „nie płacz”

Pomaga prosta kolejność: najpierw nazwać emocję, potem ją uznać, a dopiero potem pomóc.

1. Nazwij to, co widzisz. „Widzę, że jest ci smutno”. „Chyba bardzo cię to wystraszyło”. Dzieci dopiero uczą się słów na to, co czują. Kiedy dorosły nazywa emocję, dziecko dostaje słowo, którym kiedyś samo opisze, co się z nim dzieje.
2. Uznaj, że to ma sens. „Rozumiem, że to było dla ciebie trudne”. „Mnie też byłoby przykro, gdyby ktoś zburzył moją budowlę”. Nie musisz uważać, że sytuacja była poważna. Wystarczy przyjąć, że dla dziecka była.
3. Dopiero potem pomóż. Przytul, opatrz kolano, zapytaj: „Chcesz o tym porozmawiać?” albo „Co by ci teraz pomogło?”. Starsze dziecko możesz zaprosić do szukania rozwiązania. Młodszemu często wystarczy, że jesteś obok.

Przy zdartym kolanie może to brzmieć na przykład tak: „Au, to musiało zaboleć. I chyba się wystraszyłaś. Chodź, obejrzymy to razem”. Możesz też uspokoić dziecko, że to nic groźnego, i nie odbierać mu przy tym prawa do łez: „To boli, ale to tylko otarcie. Szybko się zagoi”. Dziecko może płakać jeszcze chwilę i to jest w porządku. Nie chodzi o to, żeby jak najszybciej zatrzymać łzy, tylko o to, żeby dziecko nie zostało z nimi samo. Emocja, którą ktoś zauważył, często sama szybciej opada.

Zwróć też uwagę na siebie. Jeśli płacz dziecka wywołuje w Tobie duże napięcie, weź najpierw oddech. Dorosłemu, który jest choć trochę spokojniejszy, łatwiej pomóc dziecku się uspokoić. Jeśli czujesz przy tym złość, zajrzyj do tekstu Jak zapanować nad złością.

Uznać uczucie to nie to samo co zgodzić się na wszystko

Wielu rodziców się obawia, że jeśli będą „rozczulać się” nad każdym płaczem, dziecko wejdzie im na głowę. Ta obawa bierze się z pomieszania dwóch rzeczy: uczucia i zachowania.

Uczucie ma prawo się pojawić. Zachowanie możesz i czasem musisz ograniczyć. Złość na brata jest w porządku, bicie brata już nie. Smutek, że trzeba wyjść z placu zabaw, jest zrozumiały, a mimo to wychodzicie.

W praktyce brzmi to na przykład tak: „Widzę, że się złościsz, bo chciałeś jeszcze zostać. Rozumiem, szkoda wychodzić. A teraz idziemy do domu”. Albo: „Możesz być zły na siostrę, ale nie pozwolę ci jej bić”. Granica zostaje, a dziecko nie słyszy, że jego złość jest czymś złym. Kiedy czuje się zrozumiane, często łatwiej przyjmuje granicę.

Jeśli w Twoim domu też mówiło się „nie płacz”

Może czytasz ten tekst nie tylko jako rodzic, ale też jako ktoś, kto sam w dzieciństwie często słyszał „nic się nie stało”. Jeśli dziś trudno Ci powiedzieć, co czujesz, bagatelizujesz własny smutek („przesadzam, inni mają gorzej”) albo emocje wybuchają w Tobie nagle i mocno, może to mieć związek z tym, jak w Twoim domu reagowano na uczucia.

Nie chodzi o szukanie winnych. Wielu rodziców mówiło to z troski i powtarzało to, co sami kiedyś usłyszeli. Jeśli jednak w Twoim domu płacz czy złość spotykały się z wyśmiewaniem, karą albo przemocą, to było coś więcej niż zwykły nawyk i masz prawo nazwać to po imieniu. Rozpoznawania i nazywania emocji można się uczyć w każdym wieku. Możesz zacząć od małego kroku: kiedy coś Cię poruszy, zatrzymaj się i powiedz sobie to, czego zabrakło wtedy, na przykład „Jest mi przykro i to ma sens”.

W terapii poznawczo-behawioralnej pracujemy między innymi nad tym, żeby zauważać emocje, rozumieć, skąd się biorą, i radzić sobie z nimi inaczej niż przez tłumienie. Pracuję z dorosłymi i z młodzieżą, która skończyła 16 lat, więc mogę wesprzeć Ciebie jako rodzica. Jeśli emocje mocno utrudniają Ci codzienne życie lub relacje albo czujesz, że płacz czy złość dziecka wywołują w Tobie reakcje, nad którymi trudno zapanować, możesz umówić się na konsultację, także online.

Jeśli natomiast martwisz się o samo dziecko, bo od dłuższego czasu trudne emocje są u niego bardzo silne albo pojawiają się bardzo często, dobrym pierwszym krokiem będzie konsultacja u psychologa dziecięcego.

Pod artykułem znajdziesz mój krótki film na ten temat.